Plakja dhe shëndeti

Faktet kryesore

Midis viteve 2015 dhe 2050, përqindja e popullsisë së botës mbi 60 vjeç pothuajse do të dyfishohet nga 12% në 22%.
Deri në vitin 2020, numri i njerëzve të moshës 60 vjeç e lart do të jetë më i madh se ai i fëmijëve nën 5 vjeç.
Në vitin 2050, 80% e të moshuarve do të jetojnë në vende me të ardhura të ulëta dhe të mesme.
Ritmi i plakjes së popullsisë është shumë më i shpejtë se në të kaluarën.
Të gjitha vendet përballen me sfida të mëdha për të siguruar që sistemet e tyre shëndetësore dhe sociale janë të gatshme të shfrytëzojnë sa më shumë këtë ndryshim demografik.

Përmbledhje

Njerëzit në mbarë botën po jetojnë më gjatë. Sot shumica e njerëzve mund të presin të jetojnë deri në të gjashtëdhjetat e tyre e më tej. Çdo vend në botë po përjeton rritje si në madhësinë ashtu edhe në përqindjen e personave të moshuar në popullsi.
Deri në vitin 2030, 1 në 6 persona në botë do të jetë 60 vjeç e lart. Në këtë kohë, pjesa e popullsisë së moshës 60 vjeç e lart do të rritet nga 1 miliard në vitin 2020 në 1.4 miliardë. Deri në vitin 2050, popullsia botërore e njerëzve të moshës 60 vjeç e lart do të dyfishohet (2.1 miliardë). Numri i personave të moshës 80 vjeç e lart pritet të trefishohet midis viteve 2020 dhe 2050 për të arritur në 426 milionë.
Ndërsa ky ndryshim në shpërndarjen e popullsisë së një vendi drejt moshave më të vjetra - i njohur si plakja e popullsisë - filloi në vendet me të ardhura të larta (për shembull, në Japoni 30% e popullsisë është tashmë mbi 60 vjeç), tani janë vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme ato që po përjetojnë ndryshimin më të madh. Deri në vitin 2050, dy të tretat e popullsisë së botës mbi 60 vjeç do të jetojnë në vende me të ardhura të ulëta dhe të mesme.

Plakja e shpjeguar

Në nivelin biologjik, plakja vjen si pasojë e akumulimit të një larmie të gjerë dëmtimesh molekulare dhe qelizore me kalimin e kohës. Kjo çon në një rënie graduale të kapacitetit fizik dhe mendor, një rrezik në rritje të sëmundjeve dhe në fund të fundit në vdekje. Këto ndryshime nuk janë as lineare dhe as të qëndrueshme, dhe ato lidhen vetëm lirshëm me moshën e një personi në vite. Diversiteti që shihet në moshë të shtyrë nuk është i rastësishëm. Përtej ndryshimeve biologjike, plakja shpesh shoqërohet me tranzicione të tjera jetësore, siç janë dalja në pension, zhvendosja në një strehim më të përshtatshëm dhe vdekja e miqve dhe partnerëve.

Gjendjet e zakonshme shëndetësore të shoqëruara me plakjen

Sëmundjet e zakonshme në moshën e shtyrë përfshijnë humbjen e dëgjimit, kataraktin dhe gabimet refraktive, dhimbjet e shpinës dhe qafës dhe osteoartritin, sëmundjen kronike obstruktive pulmonare, diabetin, depresionin dhe demencën. Ndërsa njerëzit plaken, ata kanë më shumë gjasa të përjetojnë disa sëmundje në të njëjtën kohë.
Mosha e shtyrë karakterizohet gjithashtu nga shfaqja e disa gjendjeve komplekse shëndetësore që zakonisht quhen sindroma geriatrike. Ato shpesh janë pasojë e faktorëve të shumtë themelorë dhe përfshijnë brishtësinë, mosmbajtjen urinare, rrëzimet, deliriumin dhe ulcerat nga presioni.

Faktorët që ndikojnë në plakjen e shëndetshme

Një jetë më e gjatë sjell me vete mundësi, jo vetëm për të moshuarit dhe familjet e tyre, por edhe për shoqëritë në tërësi. Vitet shtesë ofrojnë mundësinë për të ndjekur aktivitete të reja, të tilla si arsimim i mëtejshëm, një karrierë e re ose një pasion i lënë pas dore prej kohësh. Të moshuarit gjithashtu kontribuojnë në shumë mënyra për familjet dhe komunitetet e tyre. Megjithatë, shkalla e këtyre mundësive dhe kontributeve varet shumë nga një faktor: shëndeti.

Provat sugjerojnë se përqindja e jetës në shëndet të mirë ka mbetur përgjithësisht konstante, duke nënkuptuar se vitet shtesë janë në shëndet të dobët. Nëse njerëzit mund t'i përjetojnë këto vite shtesë të jetës në shëndet të mirë dhe nëse jetojnë në një mjedis mbështetës, aftësia e tyre për të bërë gjërat që vlerësojnë do të jetë paksa e ndryshme nga ajo e një personi më të ri. Nëse këto vite shtesë dominohen nga rëniet e kapacitetit fizik dhe mendor, implikimet për të moshuarit dhe për shoqërinë janë më negative.

Edhe pse disa nga ndryshimet në shëndetin e të moshuarve janë gjenetike, shumica janë për shkak të mjedisit fizik dhe shoqëror të njerëzve - duke përfshirë shtëpitë, lagjet dhe komunitetet e tyre, si dhe karakteristikat e tyre personale - të tilla si seksi, etnia ose statusi socioekonomik. Mjediset në të cilat jetojnë njerëzit si fëmijë - ose edhe si fetuse në zhvillim - të kombinuara me karakteristikat e tyre personale, kanë efekte afatgjata në mënyrën se si plaken.

Mjediset fizike dhe sociale mund të ndikojnë në shëndet drejtpërdrejt ose nëpërmjet barrierave ose stimujve që ndikojnë në mundësi, vendime dhe sjellje shëndetësore. Mbajtja e sjelljeve të shëndetshme gjatë gjithë jetës, veçanërisht të ngrënit e një diete të ekuilibruar, angazhimi në aktivitet të rregullt fizik dhe përmbajtja nga përdorimi i duhanit, të gjitha kontribuojnë në uljen e rrezikut të sëmundjeve jo-ngjitëse, përmirësimin e kapacitetit fizik dhe mendor dhe vonimin e varësisë nga kujdesi.

Mjediset mbështetëse fizike dhe sociale gjithashtu u mundësojnë njerëzve të bëjnë atë që është e rëndësishme për ta, pavarësisht humbjeve në kapacitet. Disponueshmëria e ndërtesave dhe transportit publik të sigurt dhe të arritshëm, si dhe vendeve ku është e lehtë të ecësh përreth, janë shembuj të mjediseve mbështetëse. Në zhvillimin e një përgjigjeje të shëndetit publik ndaj plakjes, është e rëndësishme jo vetëm të merren në konsideratë qasjet individuale dhe mjedisore që përmirësojnë humbjet që lidhen me moshën e shtyrë, por edhe ato që mund të përforcojnë rimëkëmbjen, përshtatjen dhe rritjen psikosociale.

Sfidat në reagimin ndaj plakjes së popullsisë

Nuk ka një person tipik të moshuar. Disa 80-vjeçarë kanë kapacitete fizike dhe mendore të ngjashme me shumë 30-vjeçarë. Njerëz të tjerë përjetojnë rënie të ndjeshme të kapaciteteve në mosha shumë më të reja. Një përgjigje gjithëpërfshirëse e shëndetit publik duhet të adresojë këtë gamë të gjerë përvojash dhe nevojash të të moshuarve.

Diversiteti që vërehet në moshë të shtyrë nuk është i rastësishëm. Një pjesë e madhe rrjedh nga mjediset fizike dhe sociale të njerëzve dhe ndikimi i këtyre mjediseve në mundësitë dhe sjelljen e tyre shëndetësore. Marrëdhënia që kemi me mjediset tona shtrembërohet nga karakteristikat personale, siç janë familja në të cilën kemi lindur, seksi dhe etnia jonë, duke çuar në pabarazi në shëndet.

Të moshuarit shpesh supozohet se janë të dobët ose të varur dhe një barrë për shoqërinë. Profesionistët e shëndetit publik dhe shoqëria në tërësi duhet t'i adresojnë këto dhe qëndrime të tjera moshore, të cilat mund të çojnë në diskriminim, të ndikojnë në mënyrën se si zhvillohen politikat dhe mundësitë që kanë të moshuarit për të përjetuar plakje të shëndetshme.

Globalizimi, zhvillimet teknologjike (p.sh., në transport dhe komunikim), urbanizimi, migrimi dhe ndryshimi i normave gjinore po ndikojnë në jetën e të moshuarve në mënyra të drejtpërdrejta dhe të tërthorta. Një përgjigje ndaj shëndetit publik duhet të marrë në konsideratë këto trende aktuale dhe të parashikuara dhe të hartojë politika në përputhje me rrethanat.

Përgjigja e OBSH-së

Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara shpalli periudhën 2021–2030 Dekadën e Plakjes së Shëndetshme dhe i kërkoi OBSH-së të udhëheqë zbatimin e saj. Dekada e Plakjes së Shëndetshme është një bashkëpunim global që bashkon qeveritë, shoqërinë civile, agjencitë ndërkombëtare, profesionistët, akademinë, median dhe sektorin privat për 10 vjet veprim të përbashkët, katalitik dhe bashkëpunues për të nxitur jetë më të gjata dhe më të shëndetshme.

Dekada ndërtohet mbi Strategjinë dhe Planin Global të Veprimit të OBSH-së dhe Planin Ndërkombëtar të Veprimit të Madridit të Kombeve të Bashkuara për Plakjen dhe mbështet realizimin e Axhendës 2030 të Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin e Qëndrueshëm dhe Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm.

Dekada e Plakjes së Shëndetshme (2021–2030) synon të zvogëlojë pabarazitë shëndetësore dhe të përmirësojë jetën e të moshuarve, familjeve dhe komuniteteve të tyre përmes veprimit kolektiv në katër fusha: ndryshimi i mënyrës se si mendojmë, ndihemi dhe veprojmë ndaj moshës dhe moshizmit; zhvillimi i komuniteteve në mënyra që nxisin aftësitë e të moshuarve; ofrimi i kujdesit të integruar të përqendruar te personi dhe shërbimeve shëndetësore parësore që u përgjigjen të moshuarve; dhe ofrimi i aksesit në kujdes afatgjatë cilësor për të moshuarit që kanë nevojë.